Rasuto bibliotečko blago manastira Rača

Ovaj rad je izlagan na međunarodnoj konferenciji Kulture u dijalogu na Filološkom fakultetu u Beogradu, septembar, 2012.

Cilj ovog rada je da ukaže na kulturno-istorijski značaj biblioteke manastira Rače u kontekstu srpskog i evropskog kulturnog kruga. U radu će biti izložen kratak istorijat manastira sa posebnim osvrtom na čuvenu srednjovekovnu račansku prepisivačku školu, kao i na rad njenih monaha u periodu posle Velike seobe (1690) na teritoriji Fruške gore i današnje Mađarske. Knjige koje su prepisivali ili pisali račanski monasi danas su deo evropske kulturne baštine budući da se neke od njih, pored Beograda, nalaze u Zagrebu, Cavtatu, Sent Andreji, Budimu, Pragu i Bolonji. U radu je opisano i sadašnje stanje manastirske biblioteke, kao i književno-naučne aktivnosti koje se organizuju u samom manastiru i njegovoj okolini.

Ključne reči: manastir Rača, biblioteka, prepisivačka delatnost, knjige

Govoriti o manastiru Rači znači suočiti se sa nizom istorijskih nepoznanica i nedovoljno rasvetljenih činjenica u vezi sa ključnim događajima iz manastirske prošlosti. Iako je ovaj manastir imao značajnog uticaja na kulturu prošlih vremena, on nema ono mesto kakvo u srpskoj kulturi i istoriji imaju Žiča, Mileševa ili Studenica. Govoriti o biblioteci manastira Rače znači suočiti se sa još većim teškoćama. Reč je o biblioteci čiji je značaj neosporan, međutim, o nekadašnjem sjaju manastirske biblioteke sada se samo piše ili pripoveda. Naime, najznačajniji deo račanskog knjiškog blaga, igrom najrazličitijih istorijskih okolnosti, danas pripada fundusu evropskih muzeja, velikim bibliotekama u Srbiji ili crkvenim riznicama. Zato, kao u kakvom modernom romanu XX veka govorimo o biblioteci fantomu, biblioteci koja realno postoji kao prostor, ali su njena najvrednija dela, ono što bi činilo suštinu samog prostora − van nje, bez izgleda da će u Raču ikada biti vraćena.

Kratak istorijat manastira Rače i račanske prepisivačke škole

Nikada nije tačno utvrđeno kada je u Rači počela prepisivačka delatnost, a ne može se sa sigurnošću govoriti ni o tačnoj godini podizanja samog manastirskog zdanja[1]. Prvi pomen ovog manastira datira tek iz 1516. godine. Istoričari sa sigurnošću tvrde da je manastir podignut u XIII veku, ali se dvoume oko preciznog određenja vremenskog perioda gradnje te tako ostaje nedoumica da li je manastir podignut između 1273. i 1275. ili između 1276. i 1281. godine. Nedoumice postoje i oko određivanja zadužbinara manastira Rače. S obzirom na to da su Turci posle Velike seobe razorili i do temelja razrušili manastir logično je pretpostaviti da su tom prilikom nestali svi materijalni dokazi ktitorstva koji su morali postojati u vidu nekog natpisa, ikone zadužbinara ili nekog drugog spomenika. Prva svedočanstvo o ktitoru manastira Rače, koje istorija uzima za merodavno, jeste Sofijski letopis iz XVII veka. U letopisu stoji da je kralj Dragutin podigao Raču ne samo da bi nastavio ktitorsku tradiciju loze Nemanjića već i da bi u skrajnutom delu carstva obezbedio prevlast pravoslavne vere nad bogumilskom jeresi koja se iz Bosne počela širiti i po Zapadnoj Srbiji. Godina 1516. apostrofirana je kao godina u kojoj se prvi put pominje ime račanskog manastira, istovremeno period od 1516. do 1623. godine, kada se manastir po drugi put pojavljuje u zapisima, ostaje zanimljiv zbog pretpostavke da se upravo u tom periodu razvijala prepisivačka delatnost. Ovu pretpostavku podupiru dva podatka koja, naizgled, ne stoje u direktnoj vezi sa nastankom i razvojem prepisivačke delatnosti u Rači. Naime, u neposrednoj blizini manastira Rače sve do 1537. odnosno 1566. radile su dve primitivne štamparije: jedna u Rujanskom manastiru (selo Bioska ispod Ponikava), a druga u Mrkšinoj crkvi u okolini Kosjerića[2]. Kada u istoriji počinje da se gubi trag ovim štamparijama, sve je učestalija pojava imena manastira Rače. Vreme gašenja štamparija podudara se i sa značajnim uvećanjem račanskog manastirskog bratstva[3]. Upravo se ovaj trenutak može smatrati početkom najsvetlije epohe prepisivanja u Rači. „Zlatno doba“ račanske prepisivačke škole, odnosno njen prvi period, kad su knjige prepisivali monah Silvester, jeromonasi Ćirijak i Hristifor i monasi Simeon i Visarion, počeo je i završio se na teritoriji Srbije, tačnije 1690. godine[4]. Drugi značajan period u stvaranju manastirskog bratstva odvijaće se na teritoriji Austrougarske. Na novoj teritoriji Račani najpre lutaju od mesta do mesta sve dok se 1697. godine ne nastane u manastiru Beočin. Bratstvo, međutim, ne ostaje na okupu. Račanski kaluđeri boraviće u Jergi (Đer), u Feldvaru, u Sent Andreji i u fruškogorskom manastiru Remeti. Iako ostaju u novim staništima do smrti, monasi-prepisivači manastira Rače nikada se neće potpisivati kao Sentandrejci, Remećani ili Beočinci nego uvek, i do kraja, kao Račani. Posle 1690. godine u Ugarskoj Račani organizuju jedine srpske monaške skriptorijume koji su nastojali da srpskoj pravoslavnoj crkvi što pre nadoknade nedostatak bogoslužbenih knjiga. Značaj ove škole je utoliko veći ako se zna da je to vreme kada srpska crkva uzalud moli ugarske vlasti da im dozvole otvaranje štamparije. Čuveni prepisivači ugarskog perioda račanske škole bili su Kiprijan Račanin, Jerotej Račanin i Gavril Stefanović Venclović. Posle ova tri predstavnika više se ne pominje ime prepisivača Račana u srpskoj književnosti niti u prepisivačkoj delatnosti koja se sa njima ugasila.

Račanska biblioteka ili biblioteka koje nema

I pre i posle Seobe Račani su knjige prepisivali i umnožavali, a pouzdanih podataka o načinu na koji su ih čuvali, naročito u prvom periodu rada prepisivačke škole, nema. Logično je, međutim,  pretpostaviti da je jedno tako brojno i dobro organizovano bratstvo moralo imati neku vrstu biblioteke u kojoj su čuvane knjige u manastirskom posedu. Jedini podatak koji svedoči o postojanju većeg broja knjiga stoji na granici predanja i istorijske istine. Naime, i danas se među račanskim seljanima ali i u manastiru može čuti priča da knjige nisu prepisivane samo u okviru manastirskog zdanja već i u Skitu Svetog Đorđa u mestu Banja koji je smešten iznad manastira u vrletnim i nepristupačnim stenama[5]. Takođe, nedaleko od manastira, niz rečicu Raču, pod pokroviteljstvom Arheološkog muzeja iz Užica u periodu od 2004. do 2006. godine započeta su iskopavanja tokom kojih su otkriveni temelji sakralne građevine većih dimenzija nešto dublje u šumi. Da li je i ta građevina služila za prepisivanje ili skrivanje knjiga ostaje da se nagađa[6]. Istorijske okolnosti svakako nisu išle u prilog osnivanju prave manastirske biblioteke. Knjiga je bilo, a biblioteka je očigledno imala krajnje neobičan i nekonvencionalan izgled iz perspektive sadašnjeg trenutka.

Bogoslužbene i druge crkvene knjige koje su pisane u manastiru Rači ili koje su donesene u ovaj manastir delile su sudbinu ostalih račanskih dragocenosti. Posle Seobe one su počele svoje neizvesno i nesigurno putovanje i mnoge ili gotovo sve nikada nisu vraćene mestu svog porekla. Većina knjiga je u vremenu posle Seobe razasuta po crkvama i manastirima današnje Krušedolske odnosno Karlovačke mitropolije. Tu su se zadržale do Drugog svetskog rata kada su, uz dragocenosti ostalih fruškogorskih manastira, crkava i drugih crkveno-prosvetnih zdanja opljačkane i odnete u Zagreb. Posle rata Srpska pravoslavna crkva je preko svog izaslanika prof. dr Radoslava Grujića, tada upravnika Crkvenog muzeja, vratila deo sačuvanog blaga, među njima i jedan znatan deo crkvenoumetničkih predmeta manastira Beočin odnosno Rače i pohranila ga u Muzej Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Tokom Drugog svetskog rata, u vreme kad se račanske dragocenosti nalaze u najneizsvesnijem položaju, u manastiru Rača, ispod crkvenog oltara, od 1941. do 1943. čuvana je najdragocenija srpska ćiriliska knjiga − Miroslavljevo jevanđelje[7]. Danas se izvestan broj račanskih rukopisa, osim u Crkvenom muzeju, čuva i u drugim bibliotekama od nacionalnog značaja − Narodnoj bibiloteci Srbije, Univerzitetskoj bibiloteci „Svetozar Marković“ i Biblioteci SANU. Međutim, nisu svi račanski rukopisi vraćeni u Srbiju. Neki od njih se nalaze u Cavtatu, Zagrebu, Pragu, Sent Andreji i Budimu. U razgovoru koji je za potrebe izrade ovog rada vođen sa Slobodanom Rogićem, osnivačem račanske Fondacije i urednikom njenih izdanja, saznajemo da se jedna račanska knjiga nalazi u Bolonji, pominje se i jedna istrgnuta stranica račanskog rukopisa u Sankt Peterburgu, kao i rukopisi u Krakovu i Moskvi[8]. Knjige račanskih prepisivača nisu sačuvane od zaborava zahvaljujući isključivo ovdašnjem interesovanju. U tom kontekstu neobično je važno pomenuti mađarsku slavistkinju, Agnes Kacibu, zahvaljujući kojoj je objavljen nepoznati prepis Hrisofora Račanina pronađen u Budimpešti[9].

U prvom broju „Račanskog zbornika“, godišnjaka koji je pokrenut s ciljem da u Rači okupi književnike i kulturne radnike cele Srbije, Slobodan Mileusnić sastavio je spisak račanskih knjiga i crkvenoumetničkih dragocenosti rasutih po zemlji i svetu bez izgleda da se vrate u manastirsku riznicu i biblioteku[10]. Da je reč o knjigama koje zaista pripadaju bibloteci manastira Rače nedvosmisleno govore rukopisni dodaci obično dopisivani na donjoj margini lista knjiga npr. Sija knjiga manastira Rača… ili Sija knjiga glagolemi Sinaksar manastira Rača…

Na tom spisku nalaze i ove knjige:

Oktoih (Prvoglasnik) iz 1570. godine, danas u Biblioteci eparhije budimske u Sent Andereji.

Troparnik (Sinaksar) prepisan 1623. godine, danas u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Psaltir s posledovanjem iz 1642. godine, danas u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Zlatoust (Cvetni Zlatoslov) napisan 1644. godine, danas u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Zbornik manastira Rače iz 1649. godine, danas u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu.

Psaltir prepisan 1654. godine na Svetoj gori Atonskoj za manastir Raču, danas u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Služba i žitije svetog prepodobnog oca našeg Petra Koriškog iz 1668. godine, danas u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Triod cvetni iz 1673. godine, danas u rukopisnoj zbirci Cetinjskog manastira na Cetinju.

Arhijerejski činovnik prepisan 1688. godine, danas u Narodnoj biblioteci u Beogradu.

Knjige nastale posle Seobe, u Ugarskoj, poznatije su i utoliko značajnije za naučnu javnost i zbog činjenice da neke od tih knjiga predstavljaju iskorak iz duhovnog sveta u svet književnosti pa čak i književno-teorijskih proučavanja u najosnovnijem obliku.

Bukvar slovenskih slova napisao je Kiprijan Račanin, najverovatnije oko 1717. godine, a danas se čuva u Biblioteci SANU u Beogradu. Knjiga ima 56 strana i podeljena je na dva dela. Prvi deo sadrži ispisana ustavna i kurzivna slovenska slova, a drugi crkvene i moralne pouke. Bukvar je knjiga od posebnog značaja i zbog prvog traktata o versifikaciji u srpskoj književnosti u kome Kiprijan Račanin govori o pravila stihotvorstva, akcentuacije i interpunkcije[11].

Još jedno značajno delo iz ovog perioda je Putešestvije k Jerusalimu Jeroteja Račanina. Delo sabira utiske, doživljaje i događaje sa putovanja monaha Jeroteja u Svetu zemlju 1704. godine i smatra se jednim od prvih srpskih putopisa koji je, uz to, napisan narodnim jezikom[12].

Svakako najpoznatiji Račanin iz ugarskog perioda je Gavril Stefanović Venclović. Vešt crtač, pisar i poznavalac tuđih jezika Venclović se može smatrati pretečom Dositeja i Vuka jer uvodi elemente narodnog jezika u pisanu književnost. Većina Venclovićevih autografa nalazi se u rukopisnoj zbirci Arhiva SANU, a novija istraživanja Ljupke Vasiljev (arheografska analiza rukopisa i paleografska analiza pisma) pokazala su da se korpusu Venclovićevih rukopisa može dodati i Bukvar slovenskih slova pripisivan Venclovićevom učitelju, Kiprijanu Račaninu[13].

Ovaj pregled bibliotečkog blaga manastira Rače vodi ka smelom ali nedvosmislenom zaključku – u jednom vremeskom odsečku srpske istorije biblioteka manastira Rače bila je biblioteka od nacinalnog značaja kao čuvar i nastavljač specifične kulturne baštine zahvaljujući kojoj, posle dužeg perioda izolacije, srpska kultura otpočinje dijalog sa savremenom evropskom literarnom i književno-teorijskom praksom.

Bibloteka manastira Rače danas

Po rečima sadašnjeg igumana manastira Rače, Save, manastir je oduvek imao biblioteku, ali je ona nestajala svaki put kada je manastirsko zdanje uništavano i paljeno. Nesrećni splet istorijskih okolnosti nije dozvolio da biblioteka manastira Rače osnuje značajniji i bogatiji fond knjiga pa samim tim ni da ponese ime biblioteke od nacionalnog značaja. Veću obnovu biblioteka je doživela početkom XVIII veka kada Hadži Melentije obnavlja manastir i prikuplja knjige za manastirsku biblioteku. Tadašnji donatori bili su okolni manastiri i crkve. Sa mukom sakupljeno bibliotečko blago nestaće 1943. kada su biblioteku spalili bugarski vojnici.

Današnja manastirska biblioteka podignuta je 1945, a obnovljena 1997. godine. Biblioteka sa riznicom i knjižarom smeštena je u novopodignuti konak manastira, a svečano je otvorena u okviru kulturne manifestacije Dani Rače ukraj Drine. Tada se moglo čuti da je obnovljena biblioteka simbol zahvalnosti i spomen svim znanim i neznanim monasima račanske prepisivačke škole. Verovalo se da će biti uloženi izuzetni napori da se za biblioteku obezbede svi sačuvani prepisi Račana, odnosno njihova fototipska izdanja i da će biblioteka biti sređena po pravilima savremenog bibliotekarstva[14]. Petnaest godina kasnije, manastirska biblioteka i njen neveliki knjižni fond i dalje su neuređeni i nepopisani. Po rečima igumana Save duhovnih knjiga ima oko 1200 i to liturgijskih oko 250, žitija oko 50, a najvrednije je rusko izdanje Jevanđelja iz XVII veka i Oktoih iz 1890. godine. Svetovne knjige obuhvataju dela klasika svetske književnosti[15]. U manastirskoj riznici, pored duhovnih dragocenosti, izložene su i najvrednije knjige iz fonda biblioteke. Postavka se menja i dopunjuje shodno prilici, odnosno usklađuje se sa temom književno-naučnog skupa Dani Rače ukraj Drine. Stalna knjiga u postavci manastirske riznice, na koju je iguman posebno ponosan, jeste fototipsko izdanje Miroslavljevog jevanđelja[16].

Književno-naučne aktivnosti u okviru manastirske biblioteke

Svakog oktobra, u vreme kada se održavaju Dani Rače u kraj Drine, biblioteka manastira Rače postaje stecište akademika, istoričara književnosti i umetnosti, bibliologa i arheografa, restauratora i konzervatora koji rade na obnovi, proučavanju i zaštiti kulturnog nasleđa račanskog kraja. Reč je o kulturnoj manifestaciji čiji je cilj „da se zajedničkim snagama niza institucija, izdavačkih kuća, velikih biblioteka Srbije i Akademije nauka, načini jedan koncept kako bi se Rača ponovo dovela bliže pažnji naše javnosti“[17]. Svake godine dodeljuje se i „Račanska povelja“ za najznačajnije delo u istraživanju kulturne tradicije srpskog naroda i za najbolje književno delo inspirisano duhovnošću pravoslavlja. Od 1995. godine neki od račanskh laureata bili su Milosav Tešić, Ivan V. Lalić, Milorad Pavić, Goran Petrović, Ljubomir Simović, Miodrag Pavloviću i drugi[18]. Fondacija Račanska baština, osnivač ove kulturne manifestacije, vrlo predano radi i na prikupljanju manastirskog knjižnog blaga. Tako su 2005. objavili „Pomenik manastira Rače“, knjigu koja se ubraja u najznačajnije srpske onomastičke spomenike te vrste.[19] Na ovogidšnjim Danima Rače ukraj Drine biće predstavljen najnoviji izdavački podvig Fondacije. U pitanju je „Spasenje grešnih“, knjiga učenog Krićanina Agapija Landosa iz 1641. godine koju je najpre 1684. preveo rusinski monah Samuilo Bakačič, a trinaest godina kasnije prepisao je Jerotej Račanin. Knjiga do sada nikada nije štampana u slovenskom svetu, a Fondacija objavljuje fototipsko izdanje i prevod na srpski narodni jezik[20]. Pored reprinta starih rukopisnih knjiga Fondacija je pokrenula je i „Račanski zbornik“, godišnjak koji sabira sva nova znanja do kojih se došlo u vezi sa istorijatom manastira i manastirske biblioteke što je još jedan od načina da se ime manastira Rače ucrta ne samo u srpsku već i u evropsku bibliotečku mapu[21].

Umesto rezimea: biblioteka koje nema – virtuelna biblioteka?

Ako bi se posmatralo stanje u kome se sada nalazi biblioteka manastira Rača, moglo bi se, krajnje pesimistično ili možda čak sasvim realno, zaključiti da je ona samo bleda senka nekadašnje slave i istorijske važnosti. Reč je o jednoj od mnogobrojnih, malih, opustošenih manastirskih biblioteka čiji je knjižni fond otuđen od mesta postanka. Manastir Rača i Fondacija Račanska baština ulažu napore da se bar neke knjige i rukopisi vrate, ali, za sada, bez značajnijeg uspeha. Tako su, na primer, 2006. godine, manastir i Fondacija došli do podatka da se u Nacionalnom muzeju grada Praga na potpuno nepoznat način obreo se jedan račanski rukopis (Stihologija Kiprijana Račanina iz 1671. godine). Taj rukopis praški muzej bi privremeno ustupio manastiru uz visoku finansijsku nadoknadu i pod uslovom da rukopis ne bude korišćen u komercijalne svrhe. Ni manastir ni Fondacija u tom trenutku nisu bilu u stanju da odgovore na takav zahtev.

Ne odričući važnost koju bi imao eventualni povratak račanskog knjižnog blaga u manastirsku biblioteku ne može se izbeći postavljanje jednog praktičnog i nadasve važnog pitanja – da li je skromna i skučena prostorija sadašnje manastirske biblioteke pravo mesto za prezervaciju i restauraciju dragocenog knjižnog blaga? Nije neophodno biti stručno kvalifikovano lice da bi se na ovo pitanje dao odričan odgovor. Tako se suočavamo sa svojevrsnom aporijom − račansko knjižno blago treba vratiti mestu svog porekla, ali čak i ako bi se ono vratilo kako i na koji način ga čuvati da bi i u budućnosti nosilo epitet nacionalne pa i evropske kulturne baštine. Savremena tehnologija, po pravilu, i u ovoj situaciji nudi moguće rešenje. Naime, u jednoj hipotetičkoj situaciji, koja čak ne mora podrazumevati konačan povratak račanskih knjiga u zemlju-maticu, velike nacionalne biblioteke bi mogle biti posrednici u dobavljanju knjiga i mesta u kojima bi se one privremeno čuvale da bi manastir Rača, u stvari, dobio virtuelnu biblioteku – projekat, bez sumnje, od nacionalnog značaja. Neko bi s pravom mogao primetiti da knjiga, naročito rukopisna, nikada ne može biti adekvatno zamenjena njenim virtuelnim supstituentom. U razmatranju ove značajna kulturološka dilem, a u kontekstu same teme ovog rada čini se umesnim navesti reči italijanskog erudite, Umberta Eka, koji se na sebi svojstven način bavi fenomenom knjige i čitanja. Budući pasionirani kolekcionar starih i retkih knjiga Eko podseća da je knjiga kao točak – kad ste je jednom izmislili, ne možete je učiniti boljom. Svestan duha vremena u kom živi Eko se nijednog trenutka ne odriče knjige u njenoj tradicionalnoj pojavnosti, na šta nedvosmisleno upućuje i naslov njegovog koautorskog dela („Ne nadajte se da ćete se rešiti knjige“), ali vizionarski skreće pažnju i na sledeću činjenicu − u budućnosti bi knjige u tradicionalnom obliku „mogle zanimati samo šačicu neprilagođenih osoba koje bi svoju anahronu znatiželju zadovoljavale obilaskom muzeja i posetom bibliotekama“. Ovim se, čini se, pisac čuvenog romana čija je radnja smeštena baš u manastirski skriptorijum i biblioteku, stavio na stranu virtuelnog u odnosu na stvarno. Međutim, dalje u tekstu Eko ističe izrazitu sličnost koja, po njegovom mišljenju, postoji između drevnog i (post)modernog teksta: „…kad na svom ekranu skrolujemo neki tekst, ne postupamo li na isti način kao negdašnji čitaoci volumina ili svitaka (…) jedina je razlika što se to odmotavanje ne odvija u vertikalnom smeru, kao na našim računarima, već postrance“[22]. Čak i ako se uz pomoć Ekove paralele savlada otpor prema elektronskoj knjizi ideja o virtuelnoj biblioteci manastira Rače može biti označena kao utopistička, posebno ako se ima u vidu i (ne)mogućnost digitalizacije starih knjiga, ali bi upravo tom vrstom metamorfoze biblioteke manastira Rače ostala verna sopstvenoj (ne)pojavnosti. U ranijim vekovima njeno postojanje bilo je neuhvatljivo, neopipljivo, već tada gotovo virtuelno jer se u realnom prostoru kontinuirano zadržavala jedva par decenija da bi potom nestajala. Duh vremena sadašnjeg omogućava joj da nastavi svoju neprekinutu egzistenciju u specifičnom, samo njoj svojstvenom fantomskom vidu i tako još jednom izmakne trošnosti i propadljivost realnog. Virtuelno egzistiranje nije nešto što je ovoj biblioteci strano, naprotiv, ono joj je imanentno.

Summary: Scattered Treasure of Raca Monastery Library

This paper is aimed at pointing out cultural and historical significance of the library in Raca monastery in the context of Serbian and European cultural circles. It presents a short history of the monastery with a special overview of the well-known medieval Raca copying school, as well as the work of its monks after the Great movement (1690) at the territories of Fruska gora mountain and today’s Hungary. Books copied or written by Raca monks are now a part of European cultural heritage, seeing that some of them are now not only in Belgrade, but also in Zagreb, Cavtat, Szentendre, Budim, Prague and Bologna. The paper also describes the current condition of the monastery library, as well as the literary and scientific activities organized in the very monastery and its surroundings.

Key words: Raca monastery, library, copying activity, books

Literatura:

  1. Baština – knjiga za kulturu i prošlost, Grafičar, Tuzla, 1988;
  2. Baština – zbornik za nauku, kulturu i umetnost bajinobaštanskog kraja, Rujno, Užice, 1995.
  3. Deretić, Jovan: „Istorija srpske književnosti“, Trebenik, Beograd, 1996.
  4. Đorđević, Milivoje: Štamparstvo do 1918. u:  „Istorija Užica 2 (1915−1975)“, „Spomen obeležje Kadinjača“, Užice; Institut za savremenu istoriju, Beograd, 1992.
  5. Ignjić, Stevan: „Manastir Rača“,  Grafičar, Užice, 2006.
  6.  „Manastir Rača“, urednik Radomir Stanić, Prosveta, Beograd, 1986.
  7. Mileusnić, Slobodan: Crkvenoumetničke dragocenosti riznice manasira Rače, Račanski zbornik 1, Fondacija Račanska baština, Akademija, Beograd, 1996, str. 77−89
  8. Pavić, Milorad: Reč Milorada Pavića, Račanski zbornik 1, Fondacija račanska baština, Akademija, Beograd, 1996, str. 5
  9. Stojanović, Ljubomir: „Stari srpski zapisi i natpisi“, SANU, Beograd; Narodna biblioteka Srbije; Matica srpska, Novi Sad, 1983.
  10. Skerlić, Jovan: „Srpska književnost u XVIII veku“, Napredak, Beograd, 1923.
  11. Stakić−Stamatović, Branka: Neke istine o čuvanju Miroslavljevog jevanđelja za vreme II svetskog rata, Račanski zbornik 5, Fondacija račanska baština, Akademija, Beograd, 2000.
  12. Vasiljev, Ljupka: Bukvar iz 1717. – delo Gavrila Stefanovića Venclovića, Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku, knjiga 39, br.2, 1996.
  13.  Živojinović, Slobodan: „Rača ukraj Drine“, Uprava manastira Rače, 1974.

[1] Istoriju manastira Rača na osnovu nevelikog broja pisanih dokumenata rekostruisao je Slobodan Živojinović u monografiji „Rača ukraj Drine“, Uprava manastira Rače, 1974. O istorijatu manastira i u: Ignjić, Stevan: „Manastir Rača“,  Grafičar, Užice, 2006; „Manastir Rača“, urednik Radomir Stanić, Prosveta, Beograd, 1986.; Baština – knjiga za kulturu i prošlost, Grafičar, Tuzla, 1988; Baština – zbornik za nauku, kulturu i umetnost bajinobaštanskog kraja, Rujno, Užice, 1995.

[2] O Rujanskoj štampariji i štampariji u Mrkšinoj crkvi vidi: Đorđević, Milivoje: Štamparstvo do 1918. u:  „Istorija Užica 2 (1915−1975)“, „Spomen obeležje Kadinjača“, Užice; Institut za savremenu istoriju, Beograd, 1992. ili www.graduzice.org

[3] U manastiru je oko 1528. bio jedan kaluđer, 1560. ima ih sedam, a prema turskom popisu iz 1572/73. bilo ih je pet. Navedeno prema: Zirojević, Olga: „Crkve i manastiri na području Pećke patrijaršije dp 1683. godine“, Narodna knjiga, Beograd, 1984, str. 174-175

[4] Imena račanskih prepisivača iz prvog perioda rada prepisivačke škole sačuvana su u: Stojanović, Ljubomir: „Stari srpski zapisi i natpisi“, SANU, Beograd; Narodna biblioteka Srbije; Matica srpska, Novi Sad, 1983.

[5] Preliminarni rezultati arheoloških istraživanja na ovom lokalitetu pokazali su da Skit, koji se sastoji od ukupno pet prostorija, nije imao sakralnu namenu već da se pronađena građevina pre može okarakterisati kao konak ili mesto gde je radila prepisivačka škola. O arheološkim iskopavanjima na ovom lokalietutu vidi: Praštalo, Pero: Areheološka istraživanja na lokalitetu Lađevac – Lanište – Skit Svetog Đorđa kod Bajine Bašte, Račanski zbornik br. 10/11, Fondacija Račanska baština, Grafičar, Užice, 2006, str. 44-47

[6] Ovo arheološko nalazište pobudilo je pažnju naučne javnosti jer je dodatno problematizovalo ionako nedovoljno rasvetljenu istoriju manastira  Rače. Naime, činjenica da od gornjeg toka rečice Rače do njenog ušća postoji nekoliko lokaliteta aktualizuje narodnu tradiciju odnosno deseterački stih: Raču crkvu ukraj vode Drine (Pesma Sveti Savo, u: Karadžić, Vuk: Srpske narodne pesme II, Nolit, Beograd, 1976, str. 75), s tim da bi u tom slučaju manastirski ktitor bio Simeona Nemanje, a ne kralja Dragutina. O arheološkim istraživanjima u donjem toku reke Rače u: Mandić, Miloje; Mandić, Ljiljana; Đurić, Jarmila: Preliminarni izveštaj o izvršenim arheološkim sondažnim iskopavanjima na lokalitetu Orašac, s. Rača, SO Bajina Bašta u 2004. i 2005. godini, Račanski zbornik br. 10/11, Fondacija Račanska baština, Grafičar, Užice, 2006, str. 65-71

[7] Stakić−Stamatović, Branka: Neke istine o čuvanju Miroslavljevog jevanđelja za vreme II svetskog rata, Račanski zbornik  br.5, Fondacija račanska baština, Akademija, Beograd, 2000, str. 87-95

[8] Razgovor vođen 14. avgusta 2012. u Bajinoj Bašti.

[9] Kaciba, Agnes: „Budimpeštanski rukopis Hristofora Račanina, Institut za slavistiku „Jožef Atila“, Segedin, 1999.

[10] Mileusnić, Slobodan: Crkvenoumetničke dragocenosti riznice manasira Rače, Račanski zbornik 1, Fondacija Račanska baština, Akademija, Beograd, 1996, str. 77-106

[11] Skerlić, Jovan: „Srpska književnost u XVIII veku“, Napredak, Beograd, 1923, str. 162-165

[12] Deretić, Jovan: „Istorija srpske književnosti“, Trebenik, Beograd, 1996, str. 140-141

[13] Vasiljev, Ljupka: Nepoznati rukopisi najpoznatijih račanskih pisara, Kiprijana i Hristofora, Račanski zbornik br. 2, Fondacija Račanska baština, Etiketa, Čačak, 1997, str. 48

[14] Petrović, Milomir: Reč na otvaranju biblioteke manastira Rače, Račanski zbornik br. 3, Fondacija Račanska baština, Grafičar, Užice, 1998, str. 170-172

[15] Manastirska biblioteka ima neku vrstu lisnog kataloga koji se ne ažurira i čija je verodostojnost, nažalost, upitna. Razlog za ovakvo stanje nije nebriga već realna nemogućnost igumana koji je, uz još jednog bolesnog kaluđera, jedini monah u manastiru. Zanimljivo je, međutim, pomenuti da se u manastirskoj biblioteci nalazi katalog iz 1895. u kome su, pored manastirskog blaga i imanja, popisane i knjige i podeljene na rukopisne, štampane i grčke knjige. Na kraju popisa stoji: „Biblioteka manastirska nalazi se u dobrom redu, sve su knjige numerisane a ima ih 300 raznih. Većina je bogoslovske i istorijske sadržine. „Protokoli skupštinski“ nalaze se svi od 1872. godine“. Autor kataloga je nepoznat ili njegovo ime nije sačuvano budući da je knjiga vrlo oštećena.

[16] Neke od izloženih knjiga su Sveto jevanđelje arhimandrita Hadži Mojseja štampano u Moskvi 1797;  Sveto jevanđelje štampano u Moskvi 1791, mesec novembra;  Sveto jevanđelje štampano u Moskvi 1851, mesec jun; Srbljak, štampan 1762; Sveto jevanđelje arhimandrita Hadži Melentija, štampano u Moskvi 1788. Sve izložene rukopisne makete-umetničke kopije, kao npr. Nomokanon sa dodacima iz Trebenika nastao oko 1645 iz pera Hristofora Račanina,  rad su arheografa savetnika Narodne biblioteke Srbije, Ljupke Vasiljev.

[17] Pavić, Milorad: Reč Milorada Pavića, Račanski zbornik 1, Fondacija račanska baština, Akademija, Beograd, 1996, str. 5

[18] Prvi u nizu značajnih laureata „Račanske povelje“, pesnik i esejista Milosav Tešić, posvetio je dve knjige svojih pesama manastiru Rači, račanskim-monasima prepisivačima, njihovoj seobi, životu i radu na teritoriji Austrougarske. Vidi: Tešić, Milosav: „Prelest severa“, Prosveta, Beograd 1995. i „Prelest severa, krug račanski, Dunavom“, Prosveta, Beograd, 1996.

[19] „Pomenik manastira Rača“ (priredio Tomislav Jovanović, Fondacija Račanska baština, Grafičar, Užice, 2005) jeste knjiga u kojoj su beležena imena svih onih koji su u jednom trenutku bili manastirski darodavci. Prva imena uneta su u drugoj deceniji XVII veka, a originalni rukopis danas se čuva u Patrijaršijskoj biblioteci u Beogradu pod signaturom 54.

[20] Original ovog rukopisa čuva se u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu pod rednim brojem 226.

[21] Samo manastirsko zdanje je još 1955. proglašeno spomenikom kulture Rešenjem Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture NRS (br. 122/55 od 8. 2.1955). Tim Rešenjem Manastir Rača je kategorisan kao spomenik kulture od velikog značaja (Službeni glasnik SRS br. 28, 1983) što znači da je u pitanju objekat koji je važan za određeno područje ili razdoblje, objekat koji svedoči o društvenim ili prirodnim pojavama, odnosno uslovima društveno-ekonomskog i kulturno-istorijskog razvoja u određenim razdobljima ili objekat koji svedoči o značajnim događajima i istaknutim ličnostima iz nacionalne istorije. Navedeni podaci dobijeni su od Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograd.

[22] Karijer, Žan Klod i Eko, Umberto: „Ne nadajte se da ćete se rešiti knjige“, Gradac K, Čačak, Beograd, 2011, str. 73-74

Advertisements

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s